10 sierpnia 2016

KOPRZYWNICA pocysterski kościół i klasztor z XIII w.


Historia opactwa sięga  głęboko w czasy wczesnego średniowiecza, bo aż do roku 1183. W tymże roku Mikołaj Bogoria ze Skotnik herbu Habdank sprowadził z klasztoru w Morimond, w północnej Francji do Koprzywnicy cystersów wraz z opatem Teodorykiem. Dzięki staraniom komesa oraz jego wpływom, Kazimierz Sprawiedliwy uwolnił zakonników od podatków i innych powinności oraz podarował im 10 wiosek. Już w roku 1207 kościół wraz z klasztorem zostały konsekrowane przez biskupa krakowskiego Pełkę (Fulko), nadając świątyni wezwanie Najświętszej Marii Panny oraz św. Floriana Męczennika (drugim patronem kościoła nie przypadkiem został właśnie św. Florian albowiem w okolicach Koprzywnicy w czasach przedchrześcijańskich istniał bardzo silny ośrodek kultu ognia. Tradycje i obyczaje przetrwały wśród miejscowej ludności aż do czasów współczesnych...). Obecnie, na miejscu gdzie dawniej stała pogańska świątynia bogini Łady i Niji, odbywa się rokrocznie widowisko „światło i dźwięk” – będące popisami miejscowej straży pożarnej, przy okazji obchodów miejscowego kultu św. Floriana. Dzieje się to w nocy, w Wielką Sobotę, zaraz po rezurekcji. Jednak według obrządku katolickiego, ta uroczystość powinna się odbywać w niedzielny poranek ale miejscowa tradycja nakazuje inaczej - Kościół Katolicki zwalczając miejscowe silne tradycje pogańskie, bardzo często adaptował i przyjmował jako swoje te, których zwalczyć do końca nie potrafił...

Co ciekawe w latach 1183–1819, a więc nieprzerwanie, przez blisko 750 lat była to filia bezpośrednia francuskiego klasztoru w Morimond. Było to również najbardziej na wschód wysunięte opactwo cysterskie w Europie (ta informacja przytoczona tu za Wikipedią wymaga jednak weryfikacji. Prawdopodobnie istnieją inne obiekty cysterskie wysunięte dalej na wschód poza Polską). Morimond było również macierzystym klasztorem dla cysterskich założeń w Jędrzejowie, Sulejowie i Wąchocku. Wszystkie cztery kościoły zbudowano w stylu romańskim jako budowle kamienne, bez użycia cegły. I wszystkie one dotrwały do dziś, dając doskonałe świadectwo ówczesnego kunsztu budowlanego na ziemiach polskich i naszych pradawnych powiązań z klasztorami francuskimi...
Pierwotnie klasztor z kościołem tworzył monumentalny czworobok, typowy dla budowli cysterskich.
Kres opactwa nastąpił w 1819 roku, kiedy to władze carskie wprowadziły dekret o sekularyzacji dóbr zakonnych w Polsce. Zabudowania klasztorne ulegały z czasem zniszczeniom. Podczas prac remontowych w XX w rozebrano część, klasztoru oprócz zachowanego do dziś skrzydła wschodniego. W latach 60-tych ubiegłego stulecia dokonano gruntownej renowacji pocysterskiego kościoła. Odnowiono wnętrza, odrestaurowano romańskie i gotyckie polichromie oraz ołtarze. Odbudowano także wieżę, która spłonęła podczas I wojny.

Charakterystyczna sygnaturka nad skrzyżowaniem nawy z transeptem również i dziś wywołuje mieszane uczucia. Dla jednych szpetna i nazywana "kulawką" dla  innych jest ciekawostką architektoniczną. Faktem jest, że stanowi znak rozpoznawczy koprzywnickiej fary 
Południowa ściana kościoła z dobudowaną do transeptu barokową kaplicą. Ceglane szczyty transeptu pochodzą z okresu gotyckiej przebudowy

Strona wschodnia kościoła. W ścianie zamykającej prezbiterium widoczna zamurowana rozeta typowa dla ówczesnej architektury francuskiej. Poniżej rozety ślepe okna romańskie
Ceglane szczyty pochodzą z gotyckiej przebudowy kościoła i rozbudowy klasztoru
Widok od strony południowej. Romańskie niegdyś okna w nawach są dziś barokowe
Od strony północnej do korpusu kościoła przylega jedyne ocalałe do dziś skrzydło klasztorne. Poniżej dobrze widoczne łuki sklepienne dawnego krużganka,  okalającego ongiś dziedziniec klasztorny. Uskokowy portal romański jest obecnie jedynym w pełni zachowanym portalem w zespole pocysterskim
Doskonale widoczne ceglane łuki po rozebranym wirydarzu 
Widok od wschodu na skrzydło dawnego klasztoru, skrywające w swoim wnętrzu przepiękny kapitularz - jeden z najlepiej zachowanych w kraju
Wschodnia ściana skrzydła klasztornego. zachowały się skromne wejścia do budynku pochodzące jeszcze z czasów romańskich. Warto zwrócić uwagę na wejście z lewej strony z ciekawym potrójnym łukiem w nadprożu
Powyżej i poniżej dobrze zachowane romańskie wsporniki sklepień krużganka 

Nad wejściem do skrzydła klasztornego od strony kościoła przetrwało nadproże z mocno już nieczytelnym, skromnym tympanonem

Powyżej i niżej jedyny tak dobrze zachowany romański portal uskokowy. Tympanon tworzy gładka kamienna płyta, pozbawiona wszelkich ozdób. Na płycie zauważyć można dość głęboki i wyraźny ryt - dwa groty ustawione przeciwnie do siebie. W rycie tym rozpoznano zank rodowy Bogoriów, umieszczony tu ku upamiętnieniu fundatora. Wałki kolumn wykonano z gładkiego piaskowca. Podobnie bazy. Jedynie głowice przyozdobiono skromnymi motywami geometrycznymi nawiązującymi do zdobień wewnątrz kościoła
Portal pierwotnie łączył krużganek ze wschodnim przęsłem nawy północnej

Głowice kolumn prawej strony portalu

Koprzywnica plan kościoła wraz ze skrzydłem klasztornym.
Zdjęcie pochodzi z książki Zygmunta Świechowskiego "Katalog architektury romańskiej w Polsce"


Kościół jest budowlą orientowaną, trójnawową z transeptem, typu bazylikowego (boczne nawy niższe od głównej), wzniesionym na planie krzyża łacińskiego. Zbudowany został z ciosów szarego piaskowca ze Smerdyny (miejscowe złoża piaskowców są eksploatowane do dzisiaj). Odcinają się od nich wyraźnie wysokie szczyty gotyckie z czerwonej cegły. Do ściany południowej transeptu przylega barokowa kaplica Św. Walentego, dawna biblioteka klasztorna. Fasadę zachodnią zdobi późnobarokowa ściana otynkowana,  z kamiennymi rzeźbami - pośród nich patron świątyni, Św. Florian. Od strony północnej do korpusu kościoła przylega jedyne ocalałe wschodnie skrzydło dawnego klasztoru. Świątynia budowana była dwuetapowo. Pierwej wzniesiono prezbiterium wraz z towarzyszącymi kaplicami oraz mury transeptu. W drugim etapie pozostałe elementy zespołu. Przerwa pomiędzy etapami spowodowana była najwyraźniej wymianą zespołu budowlanego, o czym świadczą zróżnicowane detale architektoniczne, np. odmienne typy głowic czy zworników sklepiennych. Charakterystycznym elementem, widocznym już z daleka, jest dziwna w kształcie sygnaturka, przypominająca nieco odwrócony kielich. Początkowo bardzo skromny, zgodnie z  regułą cysterską kościół, na przestrzeni wieków zgromadził wiele cennych dzieł sztuki. Na szczególną uwagę zasługuje barokowy ołtarz główny z obrazem Barłomieja Strobla "Wniebowzięcie i Koronacja Marii ze św. Bernardem i św. Florianem".  Na obrazie  w ołtarzu głównym Matka Boża ma twarz Marii Gonzagi, żony króla Władysława IV, zaś Św. Florian - twarz króla Jana Kazimierza.  W kaplicy Św. Walentego złożono relikwie patrona. W kościele znajduje się dziesięć bocznych ołtarzy o różnej wartości artystycznej. Najcenniejsze są gotyckie polichromie: najstarsza, na filarze w nawie południowej, ukazuje ciekawą scenę: walkę o duszę umierającego zakonnika pomiędzy Aniołem a Szatanem. Inne malowidła zachowały się na ścianie północnej oraz w prezbiterium. W nawie głównej ciekawy renesansowy nagrobek z postaciami dwu braci Niedrzwickich i ich ojca.
 Wnętrze zachwyca wspaniałością zachowanych form i detali romańskich. Powyżej skrzydło południowe transeptu, poniżej skrzydło północne. Imponujące są kamienne, bogato dekorowane filary przyścienne. Warto im się przyjrzeć bliżej

 Filar północno-wschodni na przecięciu nawy głównej z transeptem. Potężne półkolumny ułożone z piaskowca wsparte są na masywnych bazach ozdobionych szponami i zwieńczone bogato rzeźbionymi głowicami, na które spływają  kamienne łuki sklepień

Głowice kolumn w filarach przyściennych zdobią wyszukane motywy geometryczne

U góry prezbiterium i ołtarz główny. Z prawej widoczne malowidło ścienne (omówione w osobnym rozdziale)

Przyległa do prezbiterium północna kaplica  boczna. Południowa nie zachowała się.

Głowice filarów i półkolumn podtrzymujących arkady naw bocznych oraz filarów przyściennych posiadają urozmaiconą dekorację roślinną i geometryczną (palmety, lilie, motywy drzewka i plecionki)


Skrzydło północne transeptu. Użyte tu detale kamieniarskie wskazują na odmienne, bardziej archaiczne formy, a zarazem na inny niż w pozostałych częściach kościoła warsztat kamieniarski (głowice kostkowe, fryz arkadowy)
Dwa zaślepione okna w szczycie północnego ramienia transeptu

W ołtarzu głównym obraz Wniebowzięcie NMP namalowany przez Bartłomieja Strobla w 1646 roku

Nawa główna - widok na chór muzyczny u góry oraz na prezbiterium u dołu

Nawy boczne - u góry północna, u dołu południowa z nagrobkiem Niedrzwickich

Pięknie uwidocznione łuki sklepienne nawy południowej

Ściany kościoła zostały wzniesione w technice opus emplectum (technika budowlana, polegająca na układaniu zewnętrznej i wewnętrznej części muru z ociosanych bloków kamiennych (czasem z cegieł) i wypełnianiu przestrzeni między nimi kruszonym kamieniem zalanym zaprawą). Do oblicowania użyto ciosów piaskowca, a jako wypełnienia kamienia łamanego spojonego zaprawą wapienną. Ciosy wykonane są starannie z widocznymi ukośnymi cięciami. Korpus nawowy przykryto sklepieniami krzyżowo-żebrowymi. Zbliżonym do kwadratu przęsłom nawy głównej odpowiadają prostokątne przęsła naw bocznych. Żebra sklepień opadają w nawach bocznych na kapitele kolumn i filarów przyściennych. W nawie głównej użyto masywniejszych żeber wspierając je równie masywnymi półkolumnami i służkami schodzącymi aż do poziomu posadzki.

GOTYCKIE FRESKI    
Odkryte i poddane konserwacji w latach 1960-61 freski powstały w ostatniej ćwierci XIV wieku. Znajdują się na południowej ścianie prezbiterium. Malowidło zostało podzielone na dwie samodzielne strefy. W części górnej znajdujemy przedstawienie Sądu Ostatecznego, natomiast w dolnej, podzielonej również na dwie części, widnieją Mater Misericordiae (Matka Boża Miłosierna) wraz z Ewą przy Drzewie Wiadomości Dobrego i Złego oraz Żyjący Krzyż z Eklezją i Synagogą. Zachowany cykl fresków należy do cennych przykładów sztuki zdobniczej epoki średniowiecza.
U góry scena Sądu Ostatecznego z nieco zatartą lewą połacią, a pod nią dwie sceny jak w opisie powyżej 

Sąd Ostateczny ze sceną sarkofagów i zmarłych powstających z nich oraz potępionych po prawej stronie i prowadzonych przez szatana do bram piekielnych, a poniżej  Żyjący Krzyż z Eklezją i Synagogą

powyżej Drzewo Wiadomości Dobrego i Złego

Gorzej zachowane freski ze ścian prezbiterium

Malowidła ze ścian  nawy głównej : 



Nagrobek Niedrzewickich:
 Do szczególnie cennego wyposażenia z epoki renesansu należy pięknie rzeźbiony sarkofag Niedrzwickich z 1581 roku. Znajdziemy go w arkadzie pomiędzy główną, a południową nawą. Ufundował go Andrzej Niedrzwicki - podkomorzy Ziemi Sanockiej - dla ojca Stanisława oraz dwóch braci Stanisława i Marcina. Sarkofag jest dziełem znanego w Polsce  włoskiego architekta i rzeźbiarza Santi Gucci. Sam sarkofag jako trójwymiarowa tumba grobowa stoi w tym miejscu od 2004 roku. Wcześniej jego poszczególne elementy zdobiły ściany świątyni jako płyty nagrobne...
A trzej pochowani rycerze z rodu Niedrzwickich? Podobno wszyscy trzej polegli w jednej bitwie. Uwagę zwracają nienaturalnie ułożone nogi braci - w ten własnie sposób w dawnych wiekach przedstawiało się osoby, które odeszły bez męskiego potomka...

Duży fragment tympanonu z reliefem krzyża jako drzewa życia, odkryty w 2004r w południowym portalu ściany zachodniej, w której pierwotnie znajdowały się trzy wejścia do kościoła. Poniżej - dla porównania - podobny tympanon ze sceną drzewa życia pochodzący z romańskiego kościółka Św. Katarzyny w Świerzawie na Dolnym Śląsku https://paskonikstronik.blogspot.com/2015/12/romanski-koscio-w-swierzawie-i-jego.html

ZWORNIKI  SKLEPIENNE. Warto im poświęcić osobny rozdział i skupić nieco więcej uwagi. Jest to chyba najbogatszy zbiór romańskich zworników sklepiennych w naszym kraju. Są one doskonale zachowane w swojej pierwotnej postaci i wyraźnie czytelne. W większości okrągłą tarczę zwornika ozdabia geometryczna dekoracja plecionkowa. Ale na skrzyżowaniu nawy głównej z prezbiterium, na tarczy zwornikowej przedstawiono Baranka Bożego i Rękę Bożą. Tenże symbol Baranka pojawia się jeszcze raz w nawie południowej oraz orzeł w nawie północnej.
 Sklepienie w prezbiterium wieńczy oryginalny zwornik w formie zaplecionego węzła

 Główny zwornik kościoła na skrzyżowaniu nawy głównej z transeptem z wyobrażeniem Baranka Bożego wraz z Ręką Opatrzności

Zwornik geometryczny w nawie głównej
 Powyżej zwornik we wschodnim przęśle nawy północnej
Zwornik plecionkowy w nawie bocznej

Sklepienia nawy głównej i zworniki o formach geometrycznych
Zwornik plecionkowy z motywem czteroliścia w środku



Nawa główna zwornik plecionkowy

Zwornik w trzecim przęśle nawy południowej z wyobrażeniem Baranka Bożego


Nawa główna zwornik plecionkowy

Barokowe stalle :
Barokowe stalle ustawione w prezbiterium pochodzą z I połowy XVII w  i są fundacją ówczesnego opata klasztoru Zbigniewa Ossolińskiego. Stalle mają na zapleckach malowane sceny z życia św. Bernarda z Clairvoaux. 
Stalle, malowane sceny na zapleckach



Sporych rozmiarów prospekt organowy jest dziełem polskiego organmistrza Adolfa Homana działającego na przełomie XIX-XX wieku. Instrument 16 głosowy wyposażony w dwa manuały i pedał. Dyspozycja w stylu romantycznym. Stan techniczny organów nieznany.

Zobacz też inne moje strony o zabytkach architektury : 
https://paskonikstronik.blogspot.com/2015/06/legnickie-pole.html  
https://paskonikstronik.blogspot.com/2015/06/p-e-l-p-l-i-n-pera-polskiego-gotyku.html  
 https://paskonikstronik.blogspot.com/2016/01/trzebnica-romansko-barokowy-koscio-sw.html  
https://paskonikstronik.blogspot.com/2015/12/romanski-koscio-w-swierzawie-i-jego.html 
https://paskonikstronik.blogspot.com/2016/04/gotycki-koscio-sw-piotra-i-pawa-w.html 
https://paskonikstronik.blogspot.com/2016/08/koziegowy-gotyckie-malowida-scienne-w.html 
https://paskonikstronik.blogspot.com/2016/10/sandomierz-katedra.html 
https://paskonikstronik.blogspot.com/2016/08/opatow-kolegiata-romanska.html 
https://paskonikstronik.blogspot.com/2016/12/sandomierz-koscio-sw-jakuba-i-klasztor.html
https://paskonikstronik.blogspot.com/p/spacery-po-sandomierzu.html